Klik op de blauwe woorden = (dialect) Het Retiese dialect Woorden in groen = Algemeen nederlands

De Spreukenroute     


Op 15 juli 2016 overleed Marieke Smets op honderdjarige leeftijd. Zij werd geboren in Retie en stierf in Retie.

Sinds ik in het maartnummer van 1999 met deze rubriek startte, is Marieke Smets altijd een rijke bron van dialectwoorden en vooral van gezegdes en spreuken geweest.
Ze werden grotendeels door haar dochters genoteerd en gesignaleerd en vormden mee de inhoud van vele dialectartikels.


Mieke Smets

In deze aflevering laat ik een vijftigtal gezegdes en spreuken de revue passeren, die zeker opgetekend zijn uit de mond van Marieke Smets.
Uiteraard behoorden vele ervan ook tot het dialectgeheugen van andere oudere Retienaars, die ze soms ook vanuit die taalopslagplaats meldden.
Marieke Smets was evenwel een van de weinige dialectsprekers bij wie deze gezegdes en spreuken nog tot de actieve woordenschat behoorden.
Zij gebruikte ze in de passende context en situatie.

Een mooi voorbeeld van dat actieve gebruik, werd opgetekend enkele dagen voor haar sterven.
Bij een gezellige babbel tussen bewoners van het WZC Annadal en personeelsleden, kwam het gesprek op de oorlog en het gebrek aan voedsel.
Iemand merkte op dat de boeren er in die barre omstandigheden nog maar het beste aan toe waren. Die hadden geen tekort aan eten.

Waarop de honderdjarige Marieke Smets gevat inhaakte met volgende zin:
Jaja, den boer is wél en jélle?e bjêêst, mèr haj et dan toch jêst.
Jaja, den boer is wel een lelijk beest, maar hij eet dan toch eerst.

Ge kékt zjust lèk en élfuûrenlajk.


De meeste, zo niet alle, van de hiernavolgende gezegdes en spreuken werden reeds inhoudelijk en taalkundig behandeld in de diverse dialectartikels. Ik beperk me nu tot een bondige betekenisaanduiding.

- Hajligen drajdeem! Milde, ironische uitroep om verrassing, verwondering uit te drukken.
- Jezus, Maria, Jozef, wa ziede zwèt en bescheeten van de vliegen! Veel gebruikt schietgebedje met relativerende, ironische toevoeging.
- 't Is e weer lèk en hoewegmis. 't Is prachtig zomerweer.
- Ik kan nie lojen èn meej de procèssie gôn. Ik kan geen twee dingen tegelijk doen.
- Ge wilt et weer gezeegen èn dùr en duksjen. Alles moet uiterst nauwkeurig en precies zijn.
- Ge zót em den hajligen oolie geeven zónder bicht. Iemand lijkt heel onschuldig en vroom, maar is het waarschijnlijk niet.
- Ge zè en hajlig vat meej verdómde riejepen. Ook in dit gezegde wordt schijnheiligheid gesuggereerd.
- Ge kékt zjust lèk en élfuûrenlajk. Plechtig, voornaam, hooghartig, bewust van je status kijken.
- Zoe versleeten as e stropzèksjen. Door en door versleten.
- Noewj heej ok e gat en schét ok nie langs zen ribben. Of je iets nu graag doet of niet, je moet het doen.
- Alle boten hélpen, zeej de mug èn ze piêste in de zieje èn iejest was ze vól èn tuun liep ze oover. Hoe klein ook het voordeel, soms is het beslissend.
- Da's zjust van pas, lèk nen hónd zene stjèt. Iets past exact.
- Ge ként de helft van 't schoewen weer nog nie. Milde terechtwijzing van iemand die uitpakt met zijn kennis. Vooral gericht aan kinderen en jongeren.
- Ge kunt noewet wee?en da en koj nen hôs pakt, al is't mèr meej spurrie wawen. Het onmogelijk geachte kan zich soms toch voordoen.
- Dowe kénde nèw zoeveul van as en koj van saffrôn ee?en. Helemaal onwetend zijn over een bepaald onderwerp.
- 'k Zal er èw is gêre vur zien as ge 't noewj hét. Relativerende uiting van dank voor een bewezen dienst.
- 'k Zal vur èw is ne witte mol vangen meej zwè?e blo?en è?n en hèjtere snotbèl. Relativerende beloning. Vooral gebruikt tegenover kinderen.
- Ik kan mè vot ónthèwen van twèlf uur tot hoeweg noen. Mijn geheugen laat me meer en meer in de steek.
- Kust ew gat as ge zoe zwak zè. Bij de brutale afwijzing 'kust ew gat', wordt een verzachtend zinnetje toegevoegd.
- Da kréde as de môn drawie too?en heej èn nèj heej ze 'r nog mèr twieje èn en tùjen. Een gezegde om van het gezeur van een kind verlost te geraken.
- Wa dùr de roeper gô, gô dùr de poeper. Geruststellend wanneer iemand iets heeft ingeslikt: wat je kan doorslikken, komt er onderaan wel weer uit.
- Dieje kékt of ie de steel van 't pènne?en gestoeweten heej. Beteuterd kijken.
- Die gêre zien wér?en zèn ok gén lojeri?en. Ironische commentaar wanneer men het werk van anderen aan het gadeslaan is.
- Schruuwen duu de hojd ré?en. Geruststellende opmerking wanneer te bezorgde mama's zich ongerust maken over het vele schreien van hun baby.
- Ne snoeper heej et nog drawie dôgen iejer óp dan nen drinker. Veel snoepen is nog duurder dan veel drinken.
- Iet da nie wét, nie lét. Als men iets niet weet, kan men er ook niet onder lijden.
- Da's den hoonswég in. Iets is verloren of gestolen.
- Ik zèn bos oover de hinnen as den hôn nie tojs is. De vrouw kan baas spelen over de kinderen en het huishouden, als de man er niet is.
- Gô mèr óp ewe kop stôn en spùlt wa meej ew tiejenen. Gebruikt om een zeurend, zich vervelend, mokkend kind af te schepen.
- Gaj zult in de hawie nimmer lammeren. Door uitgebreid eten voldoende kracht hebben opgedaan om een zwaar werk aan te kunnen.
- Voogels die 's mèrges vruug zingen, wonen ooverdag dùr de kat gepakt. Een waarschuwing om de dag niet te overmoedig, te energiek te beginnen.
- De vèr?es loewepen meej stroewi in deren bék. Gezegd bij het zien van een aantal sigaren rokende heren.
- Da plèkt lèk e gedaacht. De kleefkracht is zo sterk dat iets blijft vastzitten zoals een obsessionele gedachte.
- Haj hajgt as en spùrriekoj. Iemand is zeer kortademig.
- Da zal blénde Piejer nie zien. Er is nog iets mis, er ontbreekt nog Iets. Maar het valt niet op en je hoeft niet zo nauwkeurig alles te controleren.
- Meej hoewed èn poewet ópee?en. Alles, maar dan ook alles, opeten, naar binnen werken.
- E goj pjèèd koewepe ze óp stal. Een goede huwelijkspartij (vooral de vrouw) vind je niet op kermissen of danspartijen maar in de ouderlijke woonst.
- Wa ie in zene kop heej, da heej ie in zene stjèt. Wat hij van plan is, dat wil hij ook per se uitvoeren. Een stljfhoofd.
- Ge zit dower zjust lèk en pad óp ne stèk. Ongewone zithoudlng op de flets.
- Ge komt er nogal óp lèk spurrie meej e miksken mèr dan nie zoe gruun. Licht spottende commentaar naar iemand die zich opgetut heeft.
- Ge zè den bêsten diejen in 't kùrfken zit as de gój er ùt zèn. Relativerend bedankje en complimentje voor hulpvaardige kinderen.
- Da stô zoe druujeg as 't gat van ne koekoek. Bloemen en andere planten die niet genoeg water gekregen hebben.
- Wower ge schawert, muute pi?en. Wie werkt, heeft recht op eten, op een beloning.
- Die heej veul jèr ôn der blo?en. Die vrouw is rijk, zij of haar ouders hebben veel (grond) eigendom en dus is ze een goede huwelijkspartij.
- Hémme?en rakt me gèjen nie. Lichtgeraakt zijn. Lange tenen hebben.
- Iet da gô loewepen muute nie dragen. In de natuur plassen.
- Ge hét teegen den dùrstawel gereejen. Iemand 'discreet' erop attent maken dat er etensresten aan zijn mond hangen.
- Dowe muute gén stùpjes óp in de wawek zé?en. Geen schijn van kans is er om (toelating voor) iets te krijgen.
- 't Mènne?en hémmen. Een flauwte krijgen.

Een prachtige reeks, niet? Ik vind het een beetje zonde dat ik mezelf die limiet van vijftig gesteld heb. Maar goed, het is nu al een hele dikke boterham.

En weet je wa èècht zund is? Booter ô?n ew gat smêren èn ew broewed druujeg ee?en!
Inderdaad.


Met dank aan Gust Adriaensen.